Delni Wujězd

wjes w Zhorjelskim wokrjesu, gmejnski dźěl Hamora

Delni Wujězd (němsce Uhyst/Spree, 1936–47 Spreefurt) je wjes w sewjeru sakskeho wokrjesa Zhorjelc a słuša ke gmejnje Hamor. Leži 132 m nad mórskej hładźinu při Sprjewi a Bjerwałdskim jězorje. Ma 750 wobydlerjow.[2]

Delni Wujězd
Uhyst/Spree
wjesny wopon
gmejna: Hamor
wobydlerstwo: 750 (9. meje 2011)[1]
přestrjeń: 30 km²
wysokosć: 132 metrow n.m.hł.
51.36333333333314.508888888889132
póstowe čisło: 02943
předwólba: 035728
Wujězdźanski hród

Wujězdźanski hród

wikidata: Delni Wujězd (Q703140)

StawiznyWobdźěłać

Prěnje historiske naspomnjenje jako Ugezd je z lěta 1418.[3] Za Serbstwo bě Wujězd wosebje wuznamny dla Gersdorffskeho předarskeho a wučerskeho seminara, kotryž běše so w Klukšu załožił a wot lěta 1745 we Wujězdźanskim „nowym hrodźe“ zaměstnjeny.

Přez wobzamknjenja Wienskeho kongresa přidźěli so dotal k Sakskej słušacy sewjerny dźěl Hornjeje Łužicy z Delnim Wujězdom w lěće 1815 Pruskej.

W februarje 1921 załožichu Wujězdźenjo serbske towarstwo „Zahrodka“ a dnja 11. meje 1924 tež sokołsku jednotu.

Posledni wobsedźer Wujězdźanskeho ryćerkubła, z 3670 hektarami jedne z najwjetšich w Hornjej Łužicy, bě Herbert Kluge, kotryž bu z rólnej reformu po Druhej swětowej wójnje wuswojeny.[4]

WobydlerstwoWobdźěłać

Po statistice Arnošta Muki měješe Delni Wujězd we 1880tych lětach cyłkownje 460 wobydlerjow, z nich 385 Serbow (84 %) a 75 Němcow.[5] W cyłej Wujězdźanskej wosadźe chodźachu tehdy 1238 wosadnych k serbskej a 222 k němskej spowědźi.[6]

Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 45,1 %.[7]

GmejnaWobdźěłać

W lěće 1974 so Tranje a Lipiny do Wujězda zagmejnowachu; 1978 sćěhowa – krótko do swojeho wotbagrowanja – Łućo. Po přewróće přidruži so při gmejnskej reformje 1994 hišće Manjow z wjesnym dźělom Rudej, tak zo słušachu nětko wšě wjeski Delnjowujězdźanskeje wosady tež do samsneje politiskeje gmejny. Hromadźe přińdźechu gmejnske dźěle w lěće 2007 k nowej wulkogmejnje Hamor, jeničce Lipiny běchu so hižo 1996 do Łaza přerjadowali.

WoponWobdźěłać

Wopon Delnjeho Wujězda nasta po Druhej swětowej wójnje a pokazuje karpa jako symbol za historiski wuznam rybarstwo w hatach wokoło wsy kaž tež z emblema Domowiny přewzaty lipowy sadźenk z třomi łopjenami jako symbol serbskeho ludu.

WobchadWobdźěłać

W Delnim Wujězdźe nadeńdźe so zastanišćo při železniskej čarje WojerecyZhorjelc. Linija OE 64, tak mjenowany shuttle jězorina-Nysa, zwjazuje Wujězd z woběmaj městomaj.

Nimo toho wjedźe tež zwjazkowa dróha 156 (Budyšin–Běła Woda) přez wjes. Statna dróha S 108 zwjazuje Wujězd z Wojerecami.

WosobinyWobdźěłać

We Wujězdźe so narodźiliWobdźěłać

We Wujězdźe skutkowaliWobdźěłać

  • Friedrich Caspar z Gersdorfa (1699–1751) – zemjan, spěchowar šulskeho kubłanja mjez wjesnym ludom; wobsedźer Wujězdźanskeho hrodu
  • Johann Gottfried Schmutz (1715–1798) – farar, słownikar a rěčnicar; wot 1744 do 1748 we Wujězdźanskej wosadźe
  • Jurij Łahoda (1730–1817) – wučer a kantor, přełožowar; wot 1743 do 1750 šuler Wujězdźanskeho internata
  • Handrij Suška (1795–1843) – seminarski wučer a organizator ludoweho šulstwa; 1816–25 nawoda Wujězdźanskeho wustawa
  • Křesćan Kulman (1805–1869) – wučer, pedagog a spisowaćel; 1831–69 tu kantor a wučer
  • Michał Domaška (1820–1897) – farar a pěsnjer; 1846–49 tu pomocny prědar
  • Jan Lajnert (1892–1974) – wučer, basnik a spisowaćel; 1922–34 tu wučer

Hlej težWobdźěłać

LiteraturaWobdźěłać

  • Uhyst an der Spree/Delni Wujězd. W: Oberlausitzer Heide- und Teichlandschaft (= Werte der deutschen Heimat. Zwjazk 67). 1. nakład. Böhlau, Köln/Weimar/Wien 2005, ISBN 978-3-412-08903-0, str. 164–168.


ŽórłaWobdźěłać

  1. staw: 9. meje 2011; Wuslědki censusa 2011 za Hamorsku gmejnu
  2. 9. meje 2011; Wuslědki censusa 2011 za Hamorsku gmejnu
  3. Delni Wujězd w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
  4. Uhyst. Delni Wujezd. 3. wudaće "Wujězdźanskich brošurow", 1979, str. 25
  5. Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 94. → wšě wjeski
  6. Arnošt Muka: Statistika Łužiskich Serbow. Wobličenje a wopisanje hornjo- a delnjo-łužiskeho Serbowstwa w lětach 1880–1885. Budyšin 1884–86, str. 177
  7. Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 250. [914 wobydlerjow, z nich 244 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 56 z pasiwnymi, 112 serbskich dźěći a młodostnych, 502 bjez znajomosćow] → wšě wjeski

WotkazWobdźěłać

  Commons: Delni Wujězd – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije