Walizišćina

keltiska rěč

Walizišćina (tež kymrišćina[1], walizisce Cymraeg abo y Gymraeg) je keltiska rěč, kotraž so we Waliziskej, w Jendźelskej při hranicy z Waliziskej a w enklawach po cyłym swěće rěči. Walizišćina je dźensa najbóle wužiwana keltiska rěč na swěće a rěči so wot wokoło 750 tysac ludźi.

Cymraeg
walizišćina
kraje Waliziska (Zjednoćene kralestwo), dolina Chubuta (Argentinska)
rěčnicy wjace hač 750.000:

Waliziska 611.000, Jendźelska 133.000, dolina Chubuta 25.000, Kanada 3.160, USA 2.655, Nowoseelandska 1.155, Awstralska 1.060

znamjenja a klasifikacija
klasifikacija
družina pisma łaćonski alfabet
oficielny status
hamtska rěč Waliziska
rěčne kody
ISO 639-1:

cy

ISO 639-2:

wel

ISO 639-3 (SIL):

cym

karta
wikipedija
Wobdźěłać
p  d  w

Byrnjež wuznam walizišćiny wot něšto lětdźesatkow woteběrał, je so w lěće 1993 jeje oficielne wozrodźenje stało, hdyž ju Britiski parlament na samsnu runinu z jendźelšćinu za wužiwanje w běžnym zjawnym žiwjenju staji.

Na rozdźěl wot bretonšćiny je walizišćina hišće jara witalna, dokelž bu přeco hišće wot wjele dźěći jako maćeršćinu nawuknjena a so wot wšěch towaršnostnych worštow rěka. Wuhlady, rěč wobchować, su tohodla relatiwnje dobre, dokelž zo walizišćina hišće nad zwisowacym rěčnym teritorijom disponuje; w někotrych krajnych dźělach, wosebje w sewjerje, staja waliziskorěčnicy tež dźensa hišće wjetšinu, z podźělom wot hač do 70 %. Za čas poslednich dźesać lět je procentualny podźěl rěčnikow konstantnje wostaja, mjeztym zo do toho pomału, ale njepřestawajcy wotewza; absolutna ličba rěčnikow je so samo zaso zwyšiła. Wot załoženja swójskeho waliziskeho parlamenta, National Assembly for Wales / Cynulliad Cenedlaethol Cymru, buchu naprawy k spěchowanju walizišćiny hišće intensiwniše. Nimo toho je walizišćina hordosć a identitu wuskutkowacy element wjele Walizičanow, samo jeli ju sam wjace njewobknježa.

Po ludličenju wot lěta 2001 rěči wokoło 21 % Walizičanow rěč. Wobmjezowane znajomosće walizišćiny (na př. jenož čitanske znajomosće) maja něhdźe 8 % wobydlerstwa. Zo su wuhlady na wobchowanje rěče přiwšěm dobre, zwisuje předewšěm z tym, zo koncentruje so jendźelšćina w měšćanskich regionach Waliziskeje, mjeztym zo su nakrajne regiony, hdźež poměrnje mało ludźi bydli, často hišće přewažnje waliziskorěčne.

Wurjekowanje

wobdźěłać
 
Pozicija formantow pola rěčnika walizišćiny z Bangor.

Waliziski alfabet wobsahuje slědowace pismiki:

a b c ch d dd e f ff g ng h i j l ll m n o p ph r rh s t th u w y

ch, dd, ff, ng, ll, ph, rh und th liča so jako swójske pismiki a wobjednawaja so tež při zrjadowanju w słownikach jako tajke.

k, q, v, x a z njewustupuja we waliziskich słowach; j jewi so jeničce w jendźelskich požčonkach.

  • a: a (krótki abo dołhi).
  • ae: něhdźe kaž němske ei.
  • b: b.
  • c: k.
  • ch: kaž němski ch w Buch (ženje kaž w ich).
  • d: d.
  • dd: spěwny th kaž w jendźelskim this.
  • e: e, ä (krótki abo dołhi).
  • f: kaž w w němčinje.
  • ff: kaž f w němčinje.
  • g: g.
  • ng: nimale přeco kaž ng w Ding, jenož wuwzaćnje kaž w Bingo.
  • ngh: ng ze słyšomnym h.
  • h: h.
  • i: kaž i (krótki abo dołhi) resp. před wokalemi kaž němske j.
  • j: kaž jendźelske j.
  • l: l.
  • ll: njespěwny frikatiwny l. (nastanje, jeli so l a h runočasnje wurjekujetej; wot rěčnikow jendźelšćiny so často jako thl abo khl wurjekuje.)
  • m: m.
  • mh: mh ze slědowacym h.
  • n: n.
  • nh: n ze slědowacym h.
  • o: o (krótki abo dołhi).
  • oe: něhdźe kaž němski eu.
  • p: p.
  • ph: kaž f w němčinje.
  • r: sylnje jazykowy spěwny r kaž w španišćinje.
  • rh: sylnje jazykowy njespěwny r z runočasnje wurjekowanym, jasnje słyšomnym h.
  • s: njespěwny s.
  • si: š.
  • t: t.
  • th: njespěwny th kaž w jendźelskim thing.
  • u: W južnej Waliziskej kaž i; w sewjernym Waliziskej mjenje abo bóle kaž y w němskim Pyramide (krótki abo dołhi; = IPA [i]).
  • w: kaž němski u (krótki abo dołhi) resp. před wokalemi kaž jendźelski w.
  • wy: pak kaž ui pak kaž jendźelski wi w wit abo kaž (britisko-)jendźelski wer w follower.
  • y: (1) W jednozłóžkowych słowach a w poslednjej złóžce wot wjacezłóžkowych słowow kaž waliziski u (hlej horjeka). (2) Hewak kaž njepřizwučny němski e w bitte. – Cymry = „Walizičenjo“ (plural) so praji něhdźe kaž kömri.

Wokale móžeja krótke abo dołhe być:

  • krótke su
    • wšě njepřizwučne wokale ale tež
    • přizwučne wokale před konsonantowymi skupami (ch, dd, ff, th su pak kóždy króć jednotliwe konsonanty!) a před p, t, c, m, ng; nimo toho jeli buchu z grawisom markěrowane (à, è atd.).
  • dołhe su přizwučne wokale před b, ch, d, dd, f, ff, g, s, th, jednorym n, jednorym r; nimo toho jeli buchu z cirkumfleksom markěrowane (â, ê atd.).

Přizwukowanje leži, wot mało wuwzaćow wothladane, na druhej poslednjej złóžce: brénin = „kral“, brenhínes = „kralowka“, breninésau = „kralowki“. Jedne mało wuwzaćow je Cymráeg = „waliziski“.

  1. Němsko-hornjoserbski słownik noweje leksiki, ISBN 978-3-7420-2012-3, strona 93 při hesle "Kymrisch"

Literatura

wobdźěłać


Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije