Etrušćina

(ze strony „Etrušćenjo” sposrědkowane)

Etrušćina, rěč antikskich Etrušćanow, je mortwa a mysteriozna rěč: hačrunjež znajemy wurjekowanje rěče, dokelž naš alfabet z etruskeho pochadźa, znajemy jenož woznam mało słowow. Wjele Romjanow znaješe etrušćinu, ale bohužel pisachu jara mało wo tutej rěči.

Rasna
Etrušćina
kraje Toskana (Italska)
mortwa wot lěta 410
znamjenja a klasifikacija
klasifikacija njejasna
rěčne kody
ISO 639-3 (SIL):

ett

komentar
pochad je njeznaty
karta
Iron Age Italy.png
Rěčne teritorije w Italskej 6. lětstotka p.Ch.
Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

TekstyWobdźěłać

Etrušćenjo hižo mějachu literaturu, a jich rěč znajmjeńša měšnicy hač do lěta 410 wužiwachu. Ale nětko je jich rěč zwjetša wěc někotrych słowow na rowach a wazach.

Najdlěši tekst, kotryž je nam znaty, je Liber Linteus, kniha z płata z 1300 słowami. Nichtó njemóže ju čitać. Kniha bu jako wobwjaz mumije w Egyptowskej namakana.

Najdlěši dwurěčny tekst su Tafle z Pyrgi w etrušćinje a fenicišćinje. Wobsteji jenož ze 40 słowow a etruski tekst njeje posłowny přełožk fenicišćiny. Štyrceći słowow jasnje njedosaha, zo by rěč wobknježiło.

GramatikaWobdźěłać

Struktura abo gramatika etrušćiny je zdźěla jasna. Na kóždy pad njeje indoeuropska rěč, ale je snadź daloka kuzina.

DeklinacijaWobdźěłać

Po Helmut Rix (→ Lit.) móžeja w Etrušćinje sćěhowace pady rozeznawać (V steji w sćěhowacym za wokal):

Nominatiw: prózdny sufiks (zakładna forma)
Akuzatiw: při nomenach identiski z nominatiwom; jenož při pronomenach přez -n(i) so hodźi woznamjenjeć
Genitiw : -(V)s; -(a)l
Lokatiw: -i
Ablatiw : -is; -(a)ls
Pertinentiw : -(V)si; -(a)le

Plural so při substantiwach z pomocu sufiksa -(V)r resp. -χva/-cva/-va/-ua markěruje. Pluraliske markěrowadło steji před kazusowym markěrowadłom.

KonjugacijaWobdźěłać

Njeeksistuja w Etrušćinje žane wosobowe kóncowki, ani numerus (singular abo plural) subjekta so njewoznamjenjatej.

ame woznamjenja na př. „sym, sy, (wón/wona/wono) je; smy, sće, su“.

Prezens: -e
Preteritum aktiw: -ce
Preteritum pasiw: -χe
imperatiw: = werbalny zdónk
Konjunktiw: -a
Necesitatiw: -ri

Werbalne nomina so přez wutworja: -u (rezultat), (runočasnosć), -as (předčasnosć), -e (infinitiw).

PochadWobdźěłać

Etrušćinu maja za izolowanu rěč: najebać slědźenja wjacorych rěčespytnikow a amaterow, nichtó dotal njenamaka přiwuzne etrušćiny, wothladane wot hišće njeznaćišeje lemnišćiny a retišćiny. Etrušćina bě snadź čłon rěčneje swójby, kotraž bě před přichadom Indoeuropjanow před 4000 lětami wot Italskeje hač do Anatoliskeje rozšěrjena.

StawiznyWobdźěłać

Etruščenjo něhdy knježachu nad Romjanami (hač do lěta 509 př.n.l.č.), mjeztym toho Romjanam swoje pismiki a cyfry wučachu. Ale naposledk dobychu Romjenjo a knježachu nad Etruščanami (a druhimi krajemi wokoło Srjedźozemskeho morja). Etrušćenjo wuknjechu łaćonšćinu a počasu zabywachu swoju rěč.

Etrušćina bě wšědna rěč hač do lěta 200 př.n.l.č. a bě liturgiska rěč hač do 5. lětstotka po n.l.č. Poslednje znate wužiće etrušćiny pochadźa z lěta 410, hdyž měšnicy etrušćinu rěčachu, zo bychu błysk přećiwo zapadnym Gotam wołali.

SłowoskładWobdźěłać

Z etrušćiny pochadźeja slědowace łaćonske słowa: antenna, aprilis, arena, scena, taberna, tunica, autumnus, littera, mantissa, mundus, persona, popolus.

Přikład:

  cnl nuthe malec larth cucrina lausisa
  zilathmechl rashnallaris celatinalau
  saclanc arnt luscniarnthal clanc

Cyfry w etrušćinje, prěnje šěsć buchu na kóstkach namakane:

1 thu

2 zal

3 ci

4 huth

5 mach

6 ša

7 semph

8 cezp

9 nurph

10 šar

KnihiWobdźěłać

ŽórłaWobdźěłać

  • Helmut Rix: Etruskische Texte, 2 Bände. Narr, Tübingen 1991. ISBN 3-8233-4476-5
  • Helmut Rix: Rätisch und Etruskisch. Institut für Sprachwissenschaft der Universität. Innsbruck 1998. ISBN 3-85124-670-5
  • Helmut Rix: Die Etrusker - Schrift und Sprache. w: Mauro Cristofani: Die Etrusker. Belser Verlag, Stuttgart, Sonderausgabe 2006. ISBN 3-7630-2270-8
  • Mauro Cristofani: Die Etrusker, Geheimnisvolle Kultur im antiken Italien, Belser Verlag, Stuttgart, Sonderausgabe 1995, ISBN 3-7630-2330-5, strony 210-238

Eksterne wotkazyWobdźěłać

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije